Mitoloji dediğin şey, eski çağ insanının hem evrene anlam verme çabasıdır hem de biraz kafayı dağıtma yöntemidir.
Bugünün dizi sektörü neyse, o günün mitolojisi oydu. Entrika var, güç savaşı var, aşk var, ihanet var, ego var, aile içi kriz var… Kısacası insanlık daha mağarada bile tam akıllanmamış.
Ama işin ilginç tarafı şu:
Yunan mitolojisi dünyaya öyle bir pazarlanmış ki sanki evrende bir tek onlar tanrı üretmiş. Zeus, Hera, Athena, Poseidon… Bunları bilmeyen yok. Neredeyse apartman yöneticisi kadar tanıdık oldular.
Bizim Türk mitolojisine gelince?
Koskoca kültür, destan, kozmoloji, ruh dünyası, gök düzeni, yeraltı âlemi, bozkurt, şaman, Tengri inancı… ama anlatım seviyesi genelde şu:
“Galiba bir de kurt vardı.”
Yahu “bir de kurt vardı” ne?
Adamlar evren kurmuş, biz hâlâ logoya indirgemişiz meseleyi.
Yunan mitolojisi biraz tanrısal magazin programı gibi
Şimdi kimse kusura bakmasın ama Yunan mitolojisi biraz fazla magazin kokuyor.
Zeus tanrıların başı mı? Evet.
Güçlü mü? Evet.
Karizmatik mi? Tamam, eyvallah.
Ama aynı zamanda durduğu yerde duramayan, sürekli birilerine musallat olan, kılık değiştirip milletin hayatına yan çizen kozmik bir yaramaz.
Adam tanrı mı, olimpik çapta ilişki skandalı mı belli değil.
Hera desen, doğal olarak sinir küpü.
Poseidon her an masayı devirecek gergin amca gibi.
Ares zaten kavga çıkarmaya bahane arıyor.
Afrodit ayrı telden, Apollo ayrı havadan, Dionysos desen “ortam nerede ben oradayım” kafasında.
Yani Yunan mitolojisi güçlü, renkli, eğlenceli ama biraz da tanrı kıyafeti giymiş aile içi kaos.
Bir nevi olimpiyat köyüne çevrilmiş reality show.
Türk mitolojisi ise “gel sana evren nasıl kurulur göstereyim” diyor
Türk mitolojisinde olay, “kim kimin sevgilisini ayarttı” düzeyinde değil.
Bizde sahne daha büyük.
Çok daha büyük.
En tepede Gök Tengri var.
Öyle her şeye burnunu sokan, her dakika drama çıkaran bir figür değil. Kozmik düzenin merkezindeki yüce güç. Göğün hâkimi. Varlığın düzenini sağlayan eksen.
Yani bizde baş tanrı, magazin figürü değil; sistem mimarı.
Sonra Ülgen var, yaratıcı ve koruyucu taraf.
Erlik Han var, yeraltının ve karanlık alanın efendisi.
Umay Ana var, bereketin, anneliğin, koruyuculuğun sembolü.
Ay Ata, Gün Ana, doğa ruhları, katmanlı evren anlayışı, şamanik geçişler…
Bizim mitoloji diyor ki:
“Evren tek katlı apartman değil kardeşim. Göğü var, yeri var, yeraltısı var, ruhsal geçişi var, sembolizmi var.”
Yunan tarafı daha çok karakter odaklı.
Türk tarafı ise sistem kuruyor.
Biri dizi seti,
diğeri dünya inşa ediyor.
Zeus şimşek sallıyor, bizimkiler kozmos yönetiyor
Bak yanlış anlaşılmasın, Zeus’un şimşeği havalı.
Kimse şimşeğe kötü demiyor.
Ama bizim tarafta mesele sadece efekt değil.
Türk mitolojisinde doğa ile insan, ruh ile beden, yaşam ile ölüm, gök ile yer arasında ciddi bir denge anlayışı var.
Yani “tanrı kızdı, yıldırım attı” basitliğinde değil mesele.
Burada evrensel düzen, kader, ruhsal yolculuk ve toplumsal hafıza var.
Kısacası biri şov yapıyor,
öbürü altyapıyı kuruyor.
Bugün Hollywood bunu keşfetse üçleme yapar, üstüne dizi çeker, yan ürün çıkarır, oyun yapar, kupasını satar.
Bizde ise hâlâ yeterince anlatılmadığı için millet Hades’i biliyor, Erlik Han’ı bilmiyor.
Adamlar PR yapmış, kabul.
Ama bizim malzeme daha zengin.
Yunan kahramanları dövüşüyor, Türk kahramanları millet taşıyor
Herkül güçlü mü? Güçlü.
Tamam, aslan boğuyor, görev yapıyor, orayı burayı dağıtıyor.
Saygımız var.
Ama Türk destanlarındaki kahraman tipi sadece kas gücüyle yürümüyor.
Bizde kahraman, toplumu sırtlayan figür.
Oğuz Kağan mesela sadece savaşçı değil; kurucu akıl.
Alp Er Tunga sadece yiğit değil; tarihsel hafızanın destansı yansıması.
Manas zaten tek başına mitolojik evren kadar büyük bir anlatı.
Ergenekon desen, bu doğrudan yeniden doğuş metaforu.
Yani bizde kahramanlık sadece “canavar kestim, level atladım” değil.
Toplumu toparlama, yön verme, yeniden ayağa kaldırma meselesi.
Bizim destanlar biraz daha omurgalı.
Bozkurt deyip geçmeyin, adam bildiğin mitolojik navigasyon sistemi
Türk mitolojisinin en güçlü sembollerinden biri Bozkurt.
Şimdi bunu sadece hayvan sananlar var.
Alâkası yok.
Bozkurt, yol gösterici.
Bozkurt, yeniden çıkışın simgesi.
Bozkurt, çöküşten sonra toparlanmanın metaforu.
Yani dekor değil.
Karakter de değil sadece.
Doğrudan medeniyet refleksi.
Yunan mitolojisinde sembol çok ama bizim mitolojide semboller doğrudan toplumsal hafızaya saplanıyor. O yüzden etkisi daha derin.
Yunan mitolojisi çok biliniyor çünkü daha iyi pazarlanmış
Şimdi dürüst olalım.
Yunan mitolojisinin bu kadar bilinmesinin tek nedeni daha iyi olması değil.
Daha iyi pazarlanmış olması.
Adamlar filmini yapmış.
Dizisini yapmış.
Oyununu yapmış.
Romanını yapmış.
Heykelini, tişörtünü, kolyesini, kupasını yapmış.
Zeus’u dünya markasına çevirmişler.
Bizde ise Türk mitolojisi, çoğu zaman ya kuru akademik dilin arasında boğulmuş ya da gerektiği gibi popüler kültüre taşınamamış.
Yani mesele biraz da şu:
Bizim malzeme kaliteli ama vitrine koymayı becerememişiz.
Yoksa Gök Tengri’den Erlik Han’a, Umay Ana’dan Asena’ya, şamanlardan destan kahramanlarına kadar öyle bir evren var ki; elin yabancısı bunu görse “Bunu niye bana daha önce söylemediniz?” der.
Haklı da olur.
Bizim mitoloji daha derin, daha karakterli, daha az sululuk içeriyor
Yunan mitolojisinin hakkını yemeyelim. Etkileyici, sürükleyici, dramatik.
Ama biraz fazla dedikodu seviyor.
Türk mitolojisi ise daha tok.
Daha sert.
Daha sembolik.
Daha derin.
Doğayla daha uyumlu.
Evren algısı daha büyük.
Ruhsal ve toplumsal tarafı daha güçlü.
Birinde tanrılar fazla insanlaşıyor.
Diğerinde insan, evrenin düzeni içinde anlam kazanıyor.
Biri “kim kime ne yaptı?” diye ilerliyor.
Diğeri “varlık düzeni nasıl kuruldu, insan bu düzende nereye oturur?” diye soruyor.
Şimdi kusura bakmasınlar ama bu seviye farkıdır.
Son söz
Zeus’un PR çalışması güçlü olabilir.
Poseidon’un da tridenti havalı olabilir.
Athena’nın da karizması yerinde, kabul.
Ama iş evren kurmaya, sembol üretmeye, ruh dünyası inşa etmeye ve toplumsal hafızaya yön vermeye gelince Türk mitolojisi bayağı başka bir ligde oynuyor.
Yunan mitolojisi daha meşhur olabilir.
Ama meşhur olmak her zaman daha derin olmak demek değildir.
Fast food daha popüler diye ev yemeği değersiz olmuyor.
Bizim sorun, kendi mitolojimizi yeterince anlatmamış olmamız.
Yoksa Türk mitolojisi öyle “arka rafta dursun”luk bir şey değil.
Bildin bildin.
Bilmediysen de gidip Zeus fan kulübünden çıkıp biraz Tengri tarafına bakmanın zamanı gelmiş olabilir.